Ημέρα γιορτής και το θέμα σχετικό: «Σάλπιγξ Ελληνική», η πρώτη εφημερίδα που κυκλοφόρησε στο απελευθερωμένο έδαφος της Ελλάδα, που τυπώθηκε στην Καλαμάτα με υπεύθυνο τον Θεόκλητο Φαρμακίδη. Εκδόθηκε σε τρία φύλλα καθώς ο Φαρμακίδης παραιτήθηκε εξ αιτίας της λογοκρισίας που επιχειρήθηκε από τον Υψηλάντη. Μια πολυσύνθετη «πρωτιά» της Καλαμάτας στην ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Η «Ελευθερία» έχει αναδείξει αυτό το θέμα, τον Αύγουστο του 2021, στα 200 ακριβώς χρόνια από την έκδοση της εφημερίδας με ένα βιβλίο που έχει τον τίτλο της εφημερίδας και περιλαμβάνει σειρά άρθρων, μεταξύ των οποίων και ένα δικό μου. Τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου έγινε η παρουσίαση την οποία είχα την τιμή να συντονίσω, με ομιλητές τον πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλο, και τους καθηγητές του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου τον αείμνηστο Νίκο Ζαχαριά και τον Θανάση Χρήστου. Με αφορμή το σημερινό γιορτασμό, η παρουσιάση της εφημερίδας σύμφωνα με το άρθρο μου στην έκδοση που προαναφέρθηκε:
“Σάλπιγξ Ελληνική” η πρώτη εφημερίδα που τυπώθηκε επί ελληνικού εδάφους, με ξεχωριστό ενδιαφέρον για τους Μεσσήνιους. Εκδόθηκε στην Καλαμάτα και στα φύλλα που κυκλοφόρησαν φιλοξενούνται δύο σημαντικά κείμενα της Μεσσηνιακής Συγκλήτου. Το πρώτο είναι η «Προειδοποίησις προς τας Ευρωπαϊκάς Αυλάς εκ μέρους του φιλογενούς στρατηγού των Σπαρτιατικών στρατευμάτων Πέτρου Μαυρομιχάλη και της Μεσσηνιακής Συγκλήτου της Καλαμάτας». Και το δεύτερο η προκήρυξη της Μεσσηνιακής Συγκλήτου προς τη Βρετανική Διοίκηση Ιονίων Νήσων.
Πρόκειται για δύο σημαντικά διπλωματικά έγγραφα της Επανάστασης, τα μοναδικά που φιλοξενούνται στην εφημερίδα. Το γεγονός ότι είναι διαθέσιμα για αρκετούς μήνες μετά την Επανάσταση, υποδηλώνει ότι κάποια “υπηρεσία” της Μεσσηνιακής Συγκλήτου τα είχε αρχειοθετήσει και τα διεθεσε στην εφημερίδα, προκειμένου να ενημερωθούν οι επαναστατημένοι σε όλες τις περιοχές για τις διακηρύξεις των επαναστατών και τους σκοπούς τους.
Η υπόθεση της εφημερίδας όμως έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον και για την δημοσιογραφία, καθώς από το πρώτο κείμενο που φέρει τον τίτλο “Ανακήρυξις”, το οποίο βάσιμα μπορούμε να πιθανολογήσουμε ότι γράφτηκε από το Θεόκλητο Φαρμακίδη, προσδιορίζει και τις αρχές στις οποίες επρόκειτο να κινηθεί η «γραμμή» της εφημερίδας. Κατ’ αρχήν στο κείμενο διαπιστώνεται ότι “Εις τας παρούσας περιστάσεις […] είναι αναγκαιοτάτη και εφημερίς εις την Ελλάδα εκδιδομένη”. Εμμέσως κάνει μια αντιδιαστολή με έντυπα που κυκλοφορούν στο εξωτερικό και εξηγεί με εξαιρετική πυκνότητα τους λόγους οι οποίοι επιβάλλουν αυτή την έκδοση: Για να μαθαίνουν οι Ελληνες τα σχετικά με τον αγώνα που έχει κηρυχθεί, να μαθαίνουν τι γίνεται σε κάθε επαρχία και με τον τρόπο αυτό να πραγματοποιείται η “ενοποίηση” του αγώνα που εκδηλώνεται στις διάφορες επαναστατημένες περιοχές. Εδώ η εφημερίδα καλείται να λειτουργήσει ως ενοποιητικός παράγοντας του γένους. Ταυτοχρόνως θέτει το ζήτημα της κριτικής “για τις αρετές και τις κακίες” των προσώπων που θα πρέπει να δημοσιοποιούνται, θεμελιώδες ζήτημα που απασχολεί τη δημοσιογραφία μέχρι τις ημέρες μας και αποτελεί το “οξυγόνο” στις ασφυκτικές πιέσεις που ασκούνται παντοιοτρόπως.. Σύμφωνα με την “Ανακήρυξη”: “Το γένος όλον αγωνιζόμενον τον υπέρ της ελευθερίας αγώνα θέλει να βλέπη και δια του τύπου τους αγώνας του κηρυττομένους, τας αρετάς των καλών δημοσίως επαινουμένας, και τας κακίας των κακών ελεγχομένας, εις αποφυγήν και μίμησιν. Θέλει να μανθάνει τα ανά πάσαν επαρχίαν γινόμενα, και ούτω να βάλλωνται δια της εφημερίδας όλα τα μέρη του εις συνάφειαν”.
Από την άλλη πλευρά υπάρχει το ζήτημα της διεθνούς ειδησεογραφίας σε σχέση με την επανάσταση. Τα “ξένα έθνη” εκδηλώνουν το ενδιαφέρον τους για τα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα και κάνουν κρίσεις γι’ αυτά τα θέματα. Ως εκ τούτου η εφημερίδα επιδιώκει να μεταφράζει αυτά που γράφονται στις εφημερίδες των άλλων εθνών που εκδηλώνουν το ενδιαφέρον τους, ώστε οι Ελληνες να μαθαίνουν τι γράφουν οι άλλοι για την Επανάστασή τους. Εχουμε έτσι ένα “πρόπλασμα” αυτού που χαρακτηρίζουμε στη δημοσιογραφία “διεθνές” καθώς η γεωπολιτική παίζει πάντα σημαντικό ρόλο στα ζητήματα που αφορούν τη χώρα. Και γράφει η “Ανακήρυξις”: “Προσέτι δε τα ξένα έθνη έγιναν περίεργα εις τα πράγματά μας, και συχνότατα γράφουν περί ημών, κρίνουν και επικρίνουν, επαινούν και κατηγορούν και τοιαύτα όλα κηρυττόμενα δια των ιδίων αυτών εφημερίδων θέλη να γνωρίζη το έθνος εις ιδικήν του εφημερίδα εξ εκείνων μεταφραζόμενα”.
Ο συντάκτης του κειμένου θεωρεί ως σημαντικούς τους σκοπούς που προεκτέθηκαν, αλλά προσθέτει δύο ακόμη σημαντικά στοιχεία που αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και στις ημέρες μας. Το πρώτο έχει να κάνει με την ανάγκη οι ειδήσεις να είναι αληθινές και το δεύτερο με την ανεξάρτητη στάση απέναντι “προς όλας τας διοικήσεις”. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά: “Η εφημερίς αύτη εκτός των ανωτέρω ρηθέντων δύο σκοπών θέλει εκτείνεσθαι εν γένει και εις όσα άλλα πολιτικής εφημερίδας αντικείμενα. Οι περί Ελλάδος εκδιδόμεναι ειδήσεις θέλει είναι αληθείς, και αυστηρά προσοχή θέλει δοθή, μη βλαφθώσι ποτέ τα προς όλας τας διοικήσεις οφειλόμενα καθήκοντα”.
Η τέτοια αρχική τοποθέτηση προοιωνίζει και την κατάληξη η οποία ίσως ήταν πολύ πιο σύντομη του αναμενομένου. Ο Θεόκλητος Φαρμακίδης παραιτήθηκε μετά την έκδοση του τρίτου φύλλου της εφημερίδας καθώς όπως έγραψε “δεν ενέδωσα εις το δεσποτικόν μέτρον της προεξετάσεως”. Αποτελεί και την πρώτη δήλωση κατά της λογοκρισίας επί ελληνικού εδάφους, λίγους μήνες μετά την Επανάσταση. Και υποδηλώνει τον διαρκή ανταγωνισμό της πραγματικής δημοσιογραφίας απέναντι στην εκάστοτε εξουσία. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι ακριβώς συνέβη και τέιθηκε ζήτημα προληπτικής λογοκρισίας, εκείνο όμως το οποίο αναφέρει η “Ανακήρυξις” είναι πως η έκδοση των εφημερίδων έγινε “αδεία του υψηλοτάτου πρίγκηπος Υψηλάντη, Πληρεξουσίου του Γενικού Επιτρόπου”.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η εφημερίδα δεν ήταν φέιγ – βολάν. Αλλά λειτουργούσε σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα. Εκδίδεται τακτικά “ημέρα παρ’ ημέραν” και ο αναγνώστης πληρώνει γι ανα την διαβάσει, γεγονός που σημαίνει ότι… υπήρχαν αναγνώστες που μπορούσαν να την διαβάσουν και ήταν διατεθειμένοι να την πληρώσουν: “Η ετήσιος τιμή διορίζεται γρόσια πεντήκοντα, ήτις πληρώνεται ή στέλλεται ασφαλώς προς τον εκδότην, χωρίς δε προκαταβολής της τιμής ή ασφαλούς εγγυήσεως περί αυτής εφημερίς δεν δίδεται μηδέ στέλλεται”. Εξηγεί πως γίνεται η διαδικασία της συνδρομής και διευκρινίζει ότι “η προς τους συνδρομητάς εξαποστολή εφημερίδας θέλει γίνεσθαι κατ’ ευκαιρίαν, δια την έλλειψιν των ταχυδρομικών αμαξών”.
Παράλληλα γίνεται πρόσκληση σε όσους θέλουν να δημοσιευτούν κείμενα στην εφημερίδα να επικοινωνούν με τον εκδότη: “Προσκαλούνται και παρακαλούνται όλοι οι ομογενείς όσοι κρίνουν εαυτούς άξιους, να στέλλωσι όσον τάχιστα προς τον εκδότην όσα κρίνουν άξια να κηρύττονται δια της Ελληνικής Σάλπιγκος και να έχωσι με αυτόν αλληλογραφίαν”.
Θα μπορούσε κάποιος να προσπεράσει αυτές τις αναφορες, θεωρώ όμως πως έχουν ιδιαίτερη αξία: Αντανακλούν την πεποίθηση του Φαρμακίδη (ενδεχομένως και άλλων παραγόντων) για την επιτυχία της Επανάστασης και τη δημιουργία ενός κράτους, στο πλαίσιο του οποίου η εφημερίδα θα εκδίδεται τακτικά, θα αγοράζεται από ανθρώπους που γνωρίζουν “γραφή και ανάγνωση”, θα υπάρχει αλληλογραφία των πολιτών με τον εκδότη και την εφημερίδα για όσα θεωρούν ότι πρέπει να προβληθούν και διακινείται “ταχυδρομικά” με κάθε διαθέσιμο τρόπο εκείνη την εποχή που δεν είχαν οργανωθεί ακόμη τα ταχυδρομεία. Όλα αυτά λίγους μήνες μετά την επανάσταση και νομίζω ότι εδώ έγκειται η αξία του εγχειρήματος, το οποίο έφερε στους επαναστατημένους την έννοια της εφημερίδας και τους κανόνες που θα πρέπει να διέπουν το περιεχόμενο και την κυκλοφορία της.
Οι πληροφορίες για την πολιορκία της Τριπολιτσάς και το σφίξιμο του κλοιού. Οι παραινέσεις προς τους Λειβαδίτες “να πνίξουν πάσαν διχόνοιαν” και να μην κακοποιούν τους Τούρκους που συνελάμβαναν. Η επιστολή από την Υδρα για την επίθεση στον τουρκικό στόλο στο Κουσάντασι. Οι παραινέσεις στους Χειμαρραίους “να παύσουν τα πάθη”. Η επιστολή από το Γαλαξίδι προς τον Ανδρέα Λόντο και άλλους για την ήττα των Τούρκων πασάδων στις Θερμοπύλες που στάλθηκαν για να καταστείλουν την επανάσταση. Η υπόσχεση στους Δερβενοχωρίτες για “τιμάς, βραβεία και προνόμια” “αφού αφανίσομεν τον τύραννον”. Όλα αυτά είναι ενδεικτικά του περιεχομένου που ήθελε να δώσει στην εφημερίδα ο Θεόκλητος Φαρμακίδης όπως φάνηκε από τα τρία φύλλα που κυκλοφόρησαν. Και αποτελούν ένα είδος “παρακαταθήκης” για τη δημοσιογραφία…
