«Hδη από το πρώτο βράδυ που γνωριστήκαμε, έδινα ονόματα στα παιδιά μας… ήταν κάτι το απολύτως ακαριαίο». Αυτά ήταν τα λόγια του Ντέιβιντ Μπάουι για την γνωριμία του με την Ιμάν.

Η Ελίζαμπεθ Τέιλορ, όταν γνώρισε τον Ρίτσαρντ Μπάρτον είπε χαρακτηριστικά «Όταν τον είδα στο πλατό, ένιωσα σαν να με χτύπησε ηλεκτρικό ρεύμα. Ήταν τόσο έντονο που δεν μπορούσα να αναπνεύσω», θυμίζοντάς μας την λέξη «λυσιμελής»  που χρησιμοποιούσε η ποιήτρια Σαπφώ για το σώμα που παραλύει υπό του καθεστώς του έρωτα.

Αφού αναλύσουμε τον κεραυνοβόλο έρωτα, στο παρόν άρθρο θα εξετάσουμε ψυχαναλυτικά τόσο τη μαγεία του έρωτα, όσο και τις δυσκολίες του. Από που προκύπτει η ανάγκη μας να ερωτευθούμε και πως διαλέγουμε σύντροφο; Γιατί ερωτεύθηκα συγκεκριμένα αυτόν τον άνθρωπο και όχι κάποιον άλλον; Γιατί ενώ δηλώνω πως μου αρέσουν οι αθλητικού τύποι, καταλήγω με λίγο στρουμπουλούς; Γιατί δεν μπορώ να παραμείνω πιστός, παρόλο που την αγαπώ;  Τέλος, από τι απειλείται ο έρωτας, ειδικά στην εποχή μας;

Άπαξ και συναντήσουμε τον άνθρωπο που για εμάς δεν είναι ένας ανάμεσα σε πολλούς, αλλά αποτελεί μια κατηγορία από μόνη της, στην ζωή μας υπάρχει ένα πριν και ένα μετά. Τίποτα δεν είναι πια το ίδιο. Σύμφωνα με την Ψυχανάλυση, στον κεραυνοβόλο έρωτα, η τύχη συναντάει την ανάγκη. Μια ερωτική συνάντηση που δεν είναι υποχρεωτικό να συμβεί, είναι της τάξεως του ενδεχόμενου, π.χ: τον/την συνάντησα στο πάρτι που δεν ήθελα να πάω. Η τυχαία συνάντηση πραγματώνει στιγμιαία την αναγκαία για εμένα προϋπόθεση ώστε να ερωτευθώ. Θα δώσουμε το διάσημο παράδειγμα του Λακάν από το μυθιστόρημα του Γκαίτε όπου ο νεαρός Βέρθερος, συναντάει τυχαία την Σάρλοτ. Βλέποντάς την να ταΐζει τα μικρότερα αδέρφια της, την ερωτεύεται αυτοστιγμεί, παράφορα. Ήταν μια τυχαία συνάντηση όπου το μητρικό ποιοτικό χαρακτηριστικό που έφερε η Σάρλοτ, ήταν η αναγκαία συνθήκη για τον Γκαίτε, ώστε να την ερωτευθεί.

Από που ακριβώς, όμως, πηγάζει η πανανθρώπινη ανάγκη μας να ερωτευόμαστε; Όταν ήμασταν μωρά, υπήρξαν στιγμές κατά τις οποίες το σώμα μας ως πεδίο απόλαυσης, μας προσέφερε την μέγιστη ικανοποίηση. Η ευφορία μας συνδεόταν τόσο με την άντληση ευχαρίστησης από το ίδιο το σώμα, όσο και με την κάλυψη των σωματικών και συναισθηματικών αναγκών από τους εκάστοτε φροντιστές μας.

Κατόπιν, ακολούθησε ο αναπόφευκτος κοινωνικός εκπολιτισμός των σωμάτων μας που περιλαμβάνει τον μητρικό  αποχωρισμό, την εισαγωγή μας στο σύμπαν της γλώσσας, την απόκτηση του ελέγχου των σφικτήρων και τις  ισχυρές απαγορεύσεις αναφορικά με τον αυνανισμό.

Όλα τα παραπάνω επέφεραν, μια σημαντική απώλεια της απόλαυσης που βιώσαμε ως παιδιά και που δεν θα ξανασυναντήσουμε στην ενήλικη ζωή. Εξού και ο άνθρωπος δεν απολαμβάνει με την ίδια ένταση και στον ίδιο βαθμό που απολαμβάνουν τα ζώα. Η έλλειψη που παράγεται ως αποτέλεσμα της απώλειας αυτής της απόλυτης ικανοποίησης κατά την παιδικά μας ηλικία, μας κάνει κατόπιν να επιθυμούμε ανθρώπους στην ζωή και κάθε άνθρωπος που επιτρέπουμε να μπει στην ζωή μας, φέρνει κάτι από αυτό που απωλέσαμε ως παιδιά.

Η έλξη που νιώθουμε για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο δεν είναι τυχαία αλλά αντιθέτως έχει βαθιές ρίζες και ο Φρόιντ έριξε άπλετο φως στα κριτήρια επιλογής μας απομονώνοντας δυο ξεχωριστούς τύπους επιλογής συντρόφου, συγκεκριμένα τον ανακλιτικό και τον ναρκισσιστικό.

Στον πρώτο τύπο, τον ανακλιτικό,  ερωτευόμαστε ανθρώπους που φέρουν χαρακτηριστικά των ανθρώπων που μας φρόντισαν όταν ήμασταν παιδιά. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από την λογοτεχνία είναι η ορφανή Τζέιν Ειρ, η οποία ερωτεύεται τον άσχημο κύριο Ρότσεστερ ως μια προστατευτική φιγούρα στην ζωή της.

Στον δεύτερο τύπο, τον ναρκισσιστικό ερωτευόμαστε στον άλλο κάτι από τον ίδιο μας τον εαυτό · ένα εξωτερικό στοιχείο, ένα ποιοτικό χαρακτηριστικό. Ερωτευόμαστε αυτό που κάποτε ήμασταν, αυτό που θα θέλαμε να είμαστε. Ο Μπραντ Πιτ με την Γκουίνεθ Πάλτροου αποτελούν ένα διάσημο παράδειγμα ναρκισσιστικού τύπου επιλογής.   

Oταν αγαπούμε έναν άνθρωπο, τον αγαπούμε στην ολότητά του. Ο έρωτας όμως γεννιέται από λεπτομέρειες δίνοντάς του μια φετιχιστική χροιά : τα πλούσια γκρίζα μαλλιά του, τα οπίσθιά της. Οι λεπτομέρειες αυτές μπορούν κάλλιστα, να αποτελούν και ένα στοιχείο ευνουχισμού στην ζωή του ατόμου που με ενδιαφέρει, π.χ : « Τον καημένο, είχε ένα τραυματικό διαζύγιο..».

Επίσης, μπορεί να δηλώνω πως μου αρέσουν οι αθλητικοί τύποι αλλά καταλήγω με ελαφρώς στρουμπουλούς, γιατί  στην ανάλυσή μου, ανακάλυψα πως μου θυμίζουν τον παιδίατρό μου, που λάτρευα ως παιδί. Με αλλά λόγια, αγαπώ κάποιον επειδή είχα  αγαπήσει κάποιον άλλο.

Είναι η ίδια η έλξη και το ασυνείδητο υπόβαθρό της που κάνει τον άνθρωπο που επιλέγω, με την βοήθεια της φαντασίωσης, όμορφο στα μάτια μου, ασχέτως αν είναι. Εξάλλου, μυθολογικά μιλώντας, ο Έρωτας, γιος του Πόρου και της Πενίας, συνελήφθη την ημέρα των γενεθλίων της θεάς Αφροδίτης. Ακριβώς, για αυτό τον λόγο, ο έρωτας θα έχει πάντα να κάνει με την ομορφιά.

Στο δρόμο για την αγάπη κανείς ενδέχεται  να συναντήσει πολλά εμπόδια: ζήλεια, απόγνωση, αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, επιλογές που μας βάζουν σε περιπέτειες ή μας οδηγούν σε αδιέξοδα. Το ερωτικό πεδίο είναι το κατεξοχήν πεδίο που εκδηλώνονται τα συμπτώματα, τα τραύματα, οι καθηλώσεις των ανθρώπων λόγω δομικών δυσκολιών, με τις τελευταίες να αποτελούν μέρος της ανθρώπινης φύσης.

Χωρίς να αποτελεί απαρέγκλιτα χαρακτηριστικό των ανδρών παρατηρείται σε μερίδα αυτών, ο διαχωρισμός της αγάπης και της ερωτικής επιθυμίας, με τα δυο τελευταία, να μην απαντώνται στο ίδιο πρόσωπο. Με άλλα λόγια, συμβαίνει σε κάποιους άντρες, να αδυνατούν να αντλήσουν σεξουαλική απόλαυση από την γυναίκα που αγαπούν. Η γυναίκα τους, αποτελεί μια εξιδανικευμένη φιγούρα και επομένως απαγορευμένη, στην οποία απευθύνουν μεν την τρυφερότητά τους, αλλά  μην μπορώντας να την υποβιβάσουν σεξουαλικά,  θα  αναζητήσουν  την σεξουαλική  απόλαυση αλλού, οδηγούμενοι έτσι στην απιστία. Σύμφωνα με τον φροϋδικό διχασμό, εκεί που αγαπούν δεν μπορούν να επιθυμήσουν ερωτικά, και εκεί που επιθυμούν ερωτικά εξασφαλίζοντας υψηλές ερωτικές αποδόσεις, δεν μπορούν να αγαπήσουν.

Από την άλλη, οι γυναίκες όντας αντιμέτωπες με την non ready made απάντηση του τι σημαίνει να είσαι γυναίκα, καθώς δεν υπάρχει η ουσιοκρατία της γυναίκας, παρατηρείται να κινδυνεύουν ορισμένες φορές από επιλογές αυταρχικών ανδρών οι οποίοι επικαλούμενοι πως θα προσδώσουν το είναι της γυναίκας τους, τις καταστούν αποδέκτες της βαναυσότητας τους, δίνοντάς σε αυτές καθεστώς αντικειμένου βίαιης απόλαυσης.

Με τα παραπάνω, να αποτελούν μόνο ένα μέρος της συνολικής προβληματικής, δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε στη σύγχρονη συγκυρία και πως η τελευταία επηρεάζει το πεδίο του έρωτα.

Διανύουμε την εποχή όπου βασιλεύει, η απόλαυση του ενός, μια σχεδόν αυτιστική απόλαυση που αποκλείει τον άλλον βάζοντας στην θέση του το κινητό, ένα gadget, αντικείμενα που δεν μας εγκαταλείπουν. Εντός του τρέχοντος πλαισίου, οι παρτενέρ αποκτούν και οι ίδιοι θέση αντικειμένου, γρήγορα ανταλλάξιμου, αναδεικνύοντας την ευθραυστότητα των ζευγαριών της εποχής μας, όπως επισημαίνει η ψυχαναλύτρια Σόνια Κυριακό.

Σύμφωνα με τον Λακάν, για να λάβει χώρα το θαύμα του έρωτα χρειάζεται στο ζευγάρι του εραστή και του αγαπημένου, αυτός που βρίσκεται στη θέση του αγαπημένου και αποθεώνεται από τον εραστή γιατί κατέχει κάτι πολύτιμό σε ομορφιά, γνώση, πλούτο, να έρθει στη θέση του εραστή, αυτού δηλαδή που τολμάει να δείξει την έλλειψη του. Δηλαδή, θα χρειαστεί ο αγαπημένος να πάρει το ρίσκο και αυτός με τη σειρά του να δηλώσει πως «χωρίς εσένα είμαι ανεπαρκής, δεν είμαι ολοκληρωμένος». Ερχόμενοι αντιμέτωποι οι δυο πρωταγωνιστές με την έλλειψη τους, δηλώνουν ρητά πως όχι μόνο εσύ είσαι αυτός-ή που αναδεικνύεις την έλλειψή μου αλλά έχεις αυτό που μου λείπει, αυτό που παλιά είχα χάσει και το ξαναβρίσκω σε εσένα.

 Το τέλειο αντικείμενο ικανοποίησης, είναι η μητέρα μας, η τελευταία όμως είναι απαγορευμένη, εξού και αναζητούμε τα υποκατάστατα. Όντας υποκατάστατα, θα έχουν πάντα ατέλειες, χωρίς αυτό όμως να αποκλείει ότι ο εντοπισμός από πλευράς μας, μιας ιδιαίτερης λεπτομέρειας συνδεόμενης με μια απωθημένη επιθυμία μας, δεν αρκεί για την ερωτική έκρηξη να συμβεί.

Η συμβολή της ψυχανάλυσης στα ερωτικά ζητήματα είναι θεμελιώδης.

Στην περίπτωση ενός ιδεοψυχαναγκαστικού, όπου η αγάπη και η επιθυμία διχάζονται, θα γίνει αντιληπτό ότι η σκιά της μητέρας του έχει πέσει πάνω στην γυναίκα του, αφήνοντάς τον καθηλωμένο.

Σε μια άλλη περίπτωση, μια κοπέλα που κινδυνεύει από αυταρχικούς άντρες, θα μπορέσει η ίδια να επινοήσει την δική της απάντηση στο αίνιγμα της θηλυκότητάς της. Ακολούθως, ένας νεαρός άντρας που υποφέρει σιωπηλά καθώς ποτέ δεν εκφράζει το ενδιαφέρον του σε γυναίκες που τον αφορούν θα μπορέσει να αναλάβει την ευθύνη της επιθυμίας του, έναντι της αναστολής.

Η ψυχανάλυση είναι αυτή που θα μας βοηθήσει, μεταξύ άλλων, να απομονώσουμε το μοτίβο που τείνει να επαναλαμβάνεται στις ερωτικές μας επιλογές και να μετακινηθούμε από αυτό.

Με άλλα λόγια, μέσω της ψυχανάλυσης, προκύπτει κάτι καινούργιο, χτίζοντας μια νέα σχέση με την επιθυμία και την απόλαυσή μας. Τα ερωτικά ζητήματα φέρνουν πάντα μηνύματα του ασυνειδήτου. Είμαστε σε θέση να τα ακούσουμε;

* Η Ηρώ Ζουμποπούλου είναι Ψυχαναλύτρια λακανικού προσανατολισμού. Δίνει ομιλίες στην Ελλάδα και το εξωτερικό για την προώθηση της ψυχανάλυσης  στο ευρύ κοινό και αρθρογραφεί στον έντυπο και ηλεκτρονικό Τύπο.