Μια χρόνια παθογένεια του ελληνικού πολιτικού συστήματος ήταν η αλλαγή των εκλογικών νόμων κάθε φορά που μια κυβερνητική πλειοψηφία ένιωθε ότι χάνει την εξουσία. Στην προσπάθεια να τεθεί τέλος σε αυτή την πρακτική, που άλλαζε τους κανόνες και χρησιμοποιούσε τον εκλογικό νόμο για να παρατείνει την παραμονή στην εξουσία, επιβλήθηκε, στη συνταγματική αναθεώρηση του 2001, διάταξη σύμφωνα με την οποία ο εκλογικός νόμος ισχύει από τις μεθεπόμενες εκλογές, εκτός αν ψηφιστεί με πλειοψηφία 2/3 (200 βουλευτές), οπότε ισχύει άμεσα. Στόχος της διάταξης είναι η αποτροπή ψήφισης νόμων που εξυπηρετούν τα συγκυριακά συμφέροντα της εκάστοτε πλειοψηφίας.
Κι ενώ αυτό προβλέπεται από το Σύνταγμα, το νέο πολιτικό μοτίβο είναι να «καίγεται» στις πρώτες εκλογές ο ισχύων εκλογικός νόμος, κάτι που μάλιστα γίνεται προκλητικά γνωστό από την αρχή, έτσι ώστε στις επαναληπτικές, σε έναν μήνα, να πραγματοποιούνται εκλογές με το εκλογικό σύστημα που ψήφισε η κυβερνητική πλειοψηφία. Αυτό έγινε στις διπλές εκλογές του 2023 και όλα δείχνουν ότι θα επιχειρηθεί ξανά τώρα, με έναν νέο εκλογικό νόμο που επιχειρεί να ανακατέψει τις εκλογικές περιφέρειες και να αλλάξει ακόμη και τον αριθμό των βουλευτών.
Είμαστε σε προεκλογική χρονιά. Σε λιγότερο από έναν χρόνο θα πρέπει να στηθούν κάλπες και η κυβέρνηση της Ν.Δ. βρίσκεται σε περιδίνηση, με σημαντική μείωση της εκλογικής της δύναμης και, το σημαντικότερο, απολύτως απομονωμένη από τον υπόλοιπο πολιτικό κόσμο. Με τις δημοσκοπήσεις να δείχνουν ότι δεν υπάρχει πιθανότητα αυτοδυναμίας της Ν.Δ., αλλά και προθυμία συνεργασίας σε κυβερνητικό σχήμα με πρωθυπουργό τον Κυριάκο Μητσοτάκη, είναι λογικό να εξετάζονται σενάρια που μπορούν να αποτρέψουν το τέλος του υπάρχοντος κυβερνητικού μοντέλου.
Το σενάριο του εκλογικού νόμου που «πλασαρίστηκε» στον Τύπο την περασμένη εβδομάδα φαίνεται ότι είναι πρόχειρο και έχει τρέξει στα γρήγορα, προκειμένου να αλλάξει η συζήτηση σε μια δύσκολη για τη συνοχή της κυβερνητικής πλειοψηφίας συγκυρία. Μέσα από την αλλαγή του εκλογικού νόμου γίνεται προσπάθεια να ανυψωθεί το ηθικό, ότι το παιχνίδι δεν έχει ακόμη τελειώσει και υπάρχουν «όπλα» τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να διατηρηθεί η εξουσία. Η πρόθεση είναι φανερή αλλά δεν γνωρίζουμε αν θα έχει αποτέλεσμα και σε ποιο βαθμό.
Το επόμενο διάστημα είναι βέβαιο ότι θα επιχειρηθεί να αλλάξει η πολιτική ατζέντα, με προώθηση θεμάτων θεσμικού χαρακτήρα, όπως το Σύνταγμα και ο εκλογικός νόμος. Η κυβέρνηση θα προσπαθήσει να μεταθέσει τη συζήτηση σε αυτά τα θέματα, γιατί θεωρεί ότι έχει πλεονέκτημα, προωθώντας ρυθμίσεις που δεν «γράφουν» αρνητικά στην κοινή γνώμη. Το να λες, για παράδειγμα, ότι θα μειωθεί ο αριθμός των βουλευτών ή ότι θα αρθεί η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων και να κάνεις αντιπαράθεση στα τηλεοπτικά παράθυρα για αυτά τα ζητήματα είναι προτιμότερο από το να απολογείσαι για σκάνδαλα και ακρίβεια.
Το πρόβλημα, βέβαια, σε αυτές τις περιπτώσεις είναι ότι χρησιμοποιούνται σημαντικά ζητήματα οργάνωσης του κράτους και λειτουργίας της δημοκρατίας με προκλητικά ευκαιριακό και πρόχειρο τρόπο. Οι αλλαγές στο Σύνταγμα δεν μπορούν να συζητούνται με αυτόν τον τρόπο, σε αυτή την πολιτική και χρονική συγκυρία, λίγους μήνες πριν από τις εκλογές. Η απαιτούμενη συναίνεση χτίζεται με διάλογο σε βάθος χρόνου και, το σημαντικότερο, με πράξεις που δείχνουν σεβασμό στις υπάρχουσες διατάξεις. Δεν μπορεί, για παράδειγμα, να παρακάμπτεις με ακροβατισμούς διατάξεις όπως αυτή για την ευθύνη υπουργών ή τον εκλογικό νόμο και να θέλεις να επιδείξεις θεσμικότητα και ενδιαφέρον για τους θεσμούς και την ενίσχυση της δημοκρατίας.
Η αλλαγή των εκλογικών νόμων με βάση τη συγκυρία, τόσο στις βουλευτικές όσο και στις αυτοδιοικητικές εκλογές, έχει εργαλειοποιηθεί με προκλητικό τρόπο, κι αυτό είναι ζήτημα για τη λειτουργία της δημοκρατίας. Έχουμε πάει πολλά χρόνια πίσω, με το εκλογικό σύστημα της «τριπλής» παραλλαγής που προωθείται στην αυτοδιοίκηση, και φαίνεται ότι ένα παρόμοιο σύστημα προτείνεται τώρα και για τις βουλευτικές εκλογές. Το να γίνει η Μεσσηνία δύο μονοεδρικές περιφέρειες, όπου θα εκλέγονται βουλευτές με λίστα, και οι υπόλοιποι να διεκδικούν σταυρό προτίμησης σε μια αχανή ενιαία περιφέρεια Πελοποννήσου, Δυτικής Ελλάδας και Ιονίων Νήσων, ξεπερνά κάθε λογική εκπροσώπησης.
Είναι προφανές ότι με τον νέο εκλογικό χάρτη «βγαίνουν» τα εκλογικά μοντέλα που τρέχουν οι ειδικοί «εκλογομάγειρες». Υπάρχει, όμως, μια λεπτομέρεια εξαιρετικά κρίσιμη, η εκλογική συμπεριφορά των πολιτών είναι σοφότερη από τα μοντέλα των εκλογομαγείρων. Έχει, δηλαδή, πολλές φορές αποδειχθεί ότι οι εκλογικοί νόμοι δεν αποτρέπουν την πολιτική μεταβολή, όταν αυτή έχει καταστεί πλειοψηφική στην κοινωνία.
panagopg@gmail.com
